Όλα τα άρθρα με ετικέτα: λαογραφία

Ο Στίλπων Κυριακίδης και η ιστορική μέθοδος

Επιμέλεια: Γιώργος Κουτσαντώνης Ακολουθεί απόσπασμα από το βιβλίο της Άλκης Κυριακίδου Νέστορος, Η Θεωρία της Ελληνικής Λαογραφίας, Κριτική Ανάλυση, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Σχολή Μωραΐτη, Αθήνα 1978. —— ○ —— H συγκριτική θεωρία, όπως και οι άλλες πριν από αυτήν και όσες την ακολούθησαν, δεν μπόρεσε να ξεφύγει από την κοινή τύχη: «Είναι η μοίρα των θεωριών να τις σαρώνει, σαν πύργους στην άμμο, το κύμα της γνώσης», έγραφε ο κύριος εκπρόσωπός της Sir James Frazer· «και δεν έχω βέβαια τόσο μεγάλη ιδέα για τον εαυτό μου», συνέχιζε, «ώστε να περιμένω ή να επιθυμώ να εξαιρεθούν οι δικές μου θεωρίες από την κοινή τύχη. Δεν τις έχω καθόλου περί πολλού, και τις χρησιμοποίησα βασικά σαν βολικά καρφάκια, για να κρεμάσω σ ‘αυτά τη συλλογή του υλικού μου. Γιατί πιστεύω πως ενώ οι θεωρίες είναι εφήμερες, μια συλλογή υλικού έχει σταθερή άξια, και το βιβλίο μου, σαν ένα χρονικό αρχαίων εθίμων και δοξασιών, θα μπορούσε ίσως να είναι χρήσιμο και όταν ακόμη οι θεωρίες μου θα έχουν ξεπεραστεί, όπως θα πρέπει να έχουν ξεπεραστεί και …

Λαός και Λαογραφία – Άλκης Κυριακίδου Νέστορος

Αναμφισβήτητα, η στροφή προς τη νεοελληνική πραγματικότητα ήταν πρόοδος: σήμαινε εντατική με­λέτη της πρόσφατης ιστορίας μας, της λαογραφίας, στροφή της λο­γοτεχνίας σε θέματα από τη λαϊκή αγροτική ζωή·[17]  σήμαινε ακόμη, ότι οι διανοούμενοι της εποχής, ανάμεσα στους οποίους ξεχωρίζει η μορφή τον Ίωνα Δραγούμη, δεν προβάλλουν πια την αρετή των προ­γόνων, αλλά τις αξίες του λαϊκού μας πολιτισμού, άξιες σαν την «εσωτερική ελευθερία» και τη λαϊκή ευαισθησία,[18] που συγκεφα­λαιώνονται, θα μπορούσε να πει κανείς, στο «ήθος του Νεοέλληνα», όπως εκφράζεται, κατά τον Γιάννη Αποστολάκη,[19] στο κλέφτικο τραγούδι.—Αλλά τί άπ’ όλα αυτά ανταποκρίνεται στην πραγματι­κότητα; Στη λογοτεχνία, ο λαϊκισμός καλλιεργεί μιαν ειδυλλιακή εικόνα της υπαίθρου, που δεν έχει καμιά σχέση με τις πραγματικές συνθήκες της ζωής των αγροτών. Και όσο για τον Αποστολάκη — αυστηρό κριτή του Κρυστάλλη και όλων των λαϊκιστών[20]—η αλήθεια είναι ότι το κλέφτικο τραγούδι το ξέρει. Τί ξέρει όμως για τον φορέα του, τον ελληνικό λαό; Απολύτως τίποτε. Και εδώ, ακριβώς, βρίσκεται το πρόβλημα: λαός και λαϊκός πολιτισμός είναι για τη φιλελεύθερη ιδεολογία αυτής της εποχής ιδέες εξίσου μυθοποιημένες όσο και η ιδέα των προγόνων της ολιγαρχικής ιδεολογίας. Αν οι πρόγονοι βρίσκονται στα μουσεία και τις βιβλιοθήκες, μέσα σε μια εξίσου ρομαντική αντίληψη, ο λαός βρίσκεται στην ύπαιθρο, όπου πρέπει να προστρέξουν οι μορφωμένοι για ν’ανακαλύψουν τη μαγι­κή δύναμη που κρύβει μέσα του, τη «λαϊκή ψυχή». «Ας λουστούν στα φεγγερά και διάφανα νερά της», προτρέπει ο Δραγούμης, «ας συνταραχτούν και ας θελήσουν κάτι, και ο λαός θα τους ακολουθήσει έπειτα.» Γιατί ο «ξαναγεννημός», όπως λέει, της Ελλάδας έτσι μονάχα μπορεί να πετύχει, αν αρχίσει «όχι από κάτω, παρά από πάνω». Οι εξαιρετικοί άνδρες, η αριστοκρατία του πνεύματος, θα σκύψουν πρώτα επάνω στο λαό, θα αντλήσουν από την ψυχή του την έμπνευσή τους, και έπειτα θα απευθυνθούν πάλι σ’ αυτόν, για να τον φωτίσουν.